Nice arkadaşlar vardır ki (gerçek) dost değillerdir. İmtihan edildiğinde insan ya değer kazanır veya rezil olur. DOSTLUK Dostuna saygılı ol ve onunla yaptığın ahdini koru. Üç şey dostluğa sebep olur: Din, (dindarlık) tevazu ve cömertlik. Allah'ın dışında bir şey üzerine kurulan dostluk sapıklıktır ve ona asla güvenilmez. Allah için değil de işinden dolayı seninle dost olan, işi bittikten sonra sırt çevirir. Ahmakların dostluğu, serabın kaybolduğu gibi kaybolur ve bulutların yeryüzünde sis olarak dağıldığı gibi dağılır gider. Cahillerin dostluğu değişkendir çabucak değişiverir. En faydalı hazine kalplerin dostluğudur. İnsanlarla ellerinde olandan kaçınarak dost ol ki onların muhabbetini kazanasın. DOYURMAK Yediğinin kötü, yedirdiğinin iyi kokusu çıkar. Allah'ın cezaları ve belaları vardır; o halde bunlar üzerinize indiğinde dua ile def edin, şüphesiz belayı duadan başka bir şey def etmez. Kendisine dua okuma isteği bağışlanan kimse kabulden mahrum olmaz. Duanın kabulünün gecikmesi seni ümitsizliğe düşürmesin; zira bağış niyete göredir, nice zamanlar vardır ki dileği olanın mükâfatı daha da artsın ve ulaşılacak bağış daha çok olsun diye kabulü gecikir.

Dünya ne içmeye çalışan için saf, ne de sahiplenmeye çalışan için vefakârdır. Dünya ona karşı kin gütmekten daha küçük, daha hakir ve daha aşağılıktır. Tüm çabanı, sıkıntı ve işkenceler mekânından (dünyadan) kurtulmak; bela ve azaptan rahatlığa çıkmak için harca. Kınanmış dünyayı terk edin, şüphesiz dünya da içinizden ona ilgi duyanları terk etmiştir. Lezzeti yok eden ve sevileni fâni edenden (dünyadan) uzak durun. Dünya ehlinin ona doğru meylettiği ve ona sarıldıklarını gördüğün şeyler sakın seni aldatmasın! Gerçekten de Allah sana onun haberini vermiş, ayıplarını ve kötülüklerini senin için açığa çıkarmıştır. Bilesiniz ki bugün yarış alanı, yarın ise müsabaka günüdür; kazananların ödülü cennet, geride kalanların ki ise ateştir. Görmez misiniz dünya ehlini, nasıl da ayrı ayrı durumlarda geceler ve sabahlarlar. Biri kendisine ağlanan ölüdür diğeri ona başsağlığı dilenen diri. Biri hastadır, diğeri onun ziyaretine gider, biri can vermek üzere iken diğeri, ölüm onu da aradığı halde dünyanın peşinden koşar gider. Bir başkası da her şeyden gafildir ama ölüm onu aklından çıkarmaz; böylece kalanlar, geçip gidenlerin yolunu izlerler. Dünya, ona kucak açana aynı şekilde kucak açar, ondan kaçmaya çalışana da aynı şekilde sırt çevirir, padişahlar gibi sıkı sıkı sarılır, acele ile ayrılmak isteyenler gibi de ayrılır. Şüphesiz dünya sıkıntılar yuvası, fitneler yurdudur; kim onu elde etmeye çalışırsa kaybeder, kim onu istemezse karşısına çıkar, kim ona bakarsa kör eder ve kim onunla görmeyi isterse gözünü açar.

Şüphesiz dünya bedenleri yıpratır, ümitleri yeniler, ölümü yakınlaştırır, arzuları uzaklaştırır; dünya ehli onunla mutlu olacağına inandığı vakit onu sıkıntıya iter. Şüphesiz dünya bulutun gölgesi, uykudakinin rüyası, hüzne doğru giden mutluluk, zehirle karışan baldır; nimetleri kaybettirir, kavimleri yiyip bitirir, azapları celp eder. Şüphesiz dünya tatlı, güzel bir nazaradır; şehvetlere kuşanmış azıcık bağışla sulanmış arzularla süslenmiş aldatılışla bezenmiştir, ne mutluluğu daimidir, ne de faciadan güvendedir; pek aldatıcı, pek zararlı, değişken, yok olan, tükenen geçici, doyumsuz ve avlayandır. Şüphesiz dünya ahiretten alıkoyandır. Onun dostu, dünya tarafından bir hırs ve şevk kapısı kendisine açılmadıkça bir sebebe ulaşmaz (yani bağışta bulunulmaz ). Dünyanın yükselttiği kişiyi sen yükseltme. İLERİ Dünya ümitle doludur. Dünya kurnaz kimselerin boşadığı eştir. Eğer Allah'ı seviyorsanız kalbinizden dünya sevgisini çıkarın. Dünya ancak bir kapandır, onu tanımayan kapana düşer. Dünya ancak geçiş yuvası, ahiret ise sükûnet yurdudur; o halde sükûnet yeriniz için (ne gerekirse) geçiş yurdunuzdan (onu) alın; sırlarınızdan haberdar olan (Allah)'ın karşısında örtülerinizi kaldırmayın (günah işlemeyin). Ne kötü yuvadır dünya! Dünya sevgisi fitnelerin başı, sıkıntıların köküdür. Dünya şehvetlerle sarmaş dolaş olmuş, geçici lezzetlere tutulmuş, aldatmacalarla süslenmiş ve arzularla kuşanmıştır.

Geçici yuva (dünya) asilerin yatağı, talihsizlerin ve haddi aşanların yurdudur. Dünyanın aldatışı helak eder. Dünyayla gönül rahatlığı bulan niceleri vardır ki gerçekte, dünya onları yere çarpmıştır. Dünya lezzetini güzel sayan için hüzün vardır. Bütün çabası dünya olan kimse, her hangi bir karşılık elde etmemiş; yapması gerekeni yerine getirmemiştir. Eğer dünya içinizden birine kalacak olsaydı şimdi, onu elinde bulundurana ulaşmazdı. Dünyasını bayındır eden ahiretini viran etmiştir. Kim dünyayı umursamayıp yerine oturursa dünya ona doğru ayağa kalkar. Nefsini dünya bahşişlerinden alıkoyan kimse, gerçekten de aklını kemale erdirmiştir. Dünya kimin gözünde büyür ve kalbinde yer ederse onu Allah'a tercih eder, gönlünü ona kaptırır ve onun kölesi olur. Dünya seni aldatmamıştır fakat sen ona aldanmışsındır. Sakın dünya seni eğlenceleriyle aldatmasın; zira eğlence biter ve sana günahlardan yana kazandığın şeyler kalır. Dünyayı tanıyıp bilen kimseye ona karşı zahit olmak ve sırt çevirmek yakışır. Dünyanızın azı yeter, fazlası helake iter. Ey heveslilerin esiri olanlar, azaltın meylinizi. Zira dünyaya meyleden kimseyi, sadece belaların ahengi korkutur.

Sana zarar vermekle kazanç sağlayacak kimse, her zaman senin düşmanlığını yapacaktır. Düşmana iyilik ettiğinden dolayı gururlanma, zira o, su gibidir, her ne kadar ateşle onu ısıtmak uzun sürse de (er ya da geç) onun ateşi söndürmesi kaçınılmazdır. Düşmanına karşı düşmanlığını aşikâr etme, dostunu azarlama, yalan da olsa özür dilenince kabul et, cevap verecek kudrete sahip dahi olsan cevap verme. Teşekkür etseler dahi düşmanlarının hiçbirine karşı emin olma. DÜŞÜNCE/DÜŞÜNMEK Kısa da olsa bir anlık tefekkür uzunca ibadetten daha hayırlıdır. Ey insanlar! Düşünün, basiretli olun, ibret alın, öğüt dinleyin ve ahiret için azık hazırlayın ki mesut olasınız. Ölç-biç sonra kes, düşün-taşın sonra konuş, aydınlat sonra yap. İşlerin akıbetini düşünmek (insanı) istenmeyen hadiselerden korur. DÜZENBAZ En aşağılık düzenbazlık imamlara kaşı yapılan ihanettir. Gerçekten de ölüm gerçeği kalplerinizden uzaklaşmış, arzuların aldatıcılığı galip gelmiştir. Eceller geldiğinde arzuların boşa çıktığı görülür. Ölümü (amellerle) geçin, iyi amellerde bulunun, fırsattan yararlanın. Eğer ölümün yakın olduğunu ve onun geleceğini düşünseydiniz, yaşamın şirinliği ve sevinci sizden uzaklaşırdı. Ölümü kendisi için düşünmeyen yarını ömründen sayar.

1- İnsanların güzel edebe olan ihtiyacı, altına ve gümüşe olan ihtiyaçlarından daha fazladır. 2- Her faziletin bir sonu vardır; ancak, akıl ve edep müstesna. 3- Edebi az olanın kötülüğü çok olur. EFENDİ/EMİR/EFENDİLİK Dünyada halkın efendisi cömert kimseler, ahirette ise takvalı olan kimselerdir. Mazlum ve zavallı insanların şikâyetlerini sabırla dinlemek, efendiliktendir. EHL-İ BEYT'İ SEVMEK Kim bizi gönlüyle sever, diliyle bizimle olur, kılıcıyla da düşmanlarımızla savaşırsa, cennette bizimle, bizim derecemizde olacaktır. Kim gönlüyle bizi sever; diliyle bize yardım eder; fakat eliyle bize yardım etmez de düşmanımızla savaşmazsa, cennettedir; fakat bizim derecemizden aşağı bir derecededir. Gönlüyle bizi sevip dili ile bizimle düşmanlık eden (takiyye eden) cennettedir. Bizi seven, bizim (yaptığımız) amellerle amel etmeli ve dindarlığı kendine gömlek edinmelidir. Bizi seven kimse belalar için gömlek hazırlamalıdır. Bizi seven büyük sıkıntıları kendine deri edinmelidir. Bir dağ bile beni sevse parçalanır darmadağın olurdu.

Emanettarlık güçlendikçe sadakat artar. Emanettarlığın fesadı, ona hıyanet etmektir. Gizli kalması istenmese de duyurulması güzel olmayan şey, emanettir. EV/MESKEN Evinin alanı dar olanın rahatı az olur. Bina yapan pek çok insan vardır ki orada oturamazlar. EVLAT Kötü evlat, şerefi düşürür; geçmişi karalar. VELİLER (ALLAH DOSTLARI) Şüphesiz Allah katında en sevilen kul, nefsine hâkim olmak için Allah'ın yardım ettiği, daima kendi haline üzülen, korkuyu giysi edinen, kalbinde hidayet ışığı parlayan ve kıyamet günü misafirliğe hazırlanan kimsedir. FAKİRLİK Fakirlik imanın süsüdür. Çok yiyip zelil olmaktansa, zorluk çekip fakir olmayı yeğlerim. FARZLAR VE MÜSTEHABLAR Günlük vecibeleri ve nafileleri yerine getirerek Allah'a yaklaşanların kazançları iki kat fazlalaşır. Nefsini, kendini garanti olan şeyler yerine, farz olan şeylerle meşgul eden, aleyhine ve lehine takdir edilen şeylere razı edilen kimse, esenlikte sağlığı, mutlulukta kazancı ve ganimeti halka oranla daha çok olan kimsedir. Vacipleri yerine getirmek en üstün asalettir.

Kendini üstün değerlere zorla; zira senin rezil sıfatlara temayülün vardır. Faziletlerin başı öfkeye hâkim olmak ve şehveti öldürmektir. Kim öfkesine galip gelir, şehvetine engel olabilecek şeylere sahip olursa faziletli şeylere sahip olur. İnsan için iki fazilet vardır: Akıl ve mantık. Akıldan yararlanır, mantıkla da (düşüncelerini) ifade eder. İrtibatı kesene dost eli uzatmak, ürküp kaçanla arkadaş olmak, tehlikede olanın kolundan tutmak en üstün faziletlerdendir. FIRSAT/FIRSATI KAÇIRMAK Boğazınız daralmadan önce nefes alın ve can verme sıkıntısından önce itaat edin. Günlerin fırsatlarını değerlendirin, İslâm'ın sınırlarını koruyun ve ölümün ani saldırısına karşı önlem alın. Fırsatı kaçırmak (veya ölüm) gibi pişmanlık yoktur. FİTNE GÜNLERİ Bir zaman gelecek ki Kur'an'ın ancak görünümü, İslâm'ın ise ancak ismi kalacak. Camiler o gün yapı açısından mamur, hidayetten ise mahrum olacaktır. Bir zaman gelecek ki o gün sadece düzenbazlar (halka) yaranacaklar; günahkârlar zarif, insaflı insanlar zayıf sayılacaktır. Sadakayı borç, akrabalık bağını minnet ve ibadeti insanlara karşı göstermelik olsun diye yapacaklar. Heves onlara galip gelecek ve hidayet (doğru yol) aralarında gizli kalacaktır. Ne de şaşılacak şey! Şu bölük bölük halkın, dillerinde delil saydıkları şeylerin birbirine aykırı oluşuna, peygamberin izini izlemeyişlerine, Vasi'nin yaptığına uymayışlarına, gaybe inanmayışlarına nasıl şaşmam ben? Şüpheli şeyler yaparlar; şehvetlerde koşarlar. İyi ve hayır işler, onlarca kendi bildikleri işlerdir; kötü ve yapılma-

yacak şeyler de inkâr ettikleri şeylerdir. Güç ve ağır işlerde kaçıp sığındıkları kendileridir, örtülü ve anlaşılmaz şeylerde dayanakları kendi reyleridir. Sanki onların her biri kendisini imamıdır da kendince sağlam gördüğü şeylere yapışmıştır; yanılmaz sebeplere el atmıştır. GÂFİL/GAFLET Ölüm onu acele ile isterken, gâfil olana şaşarım. Gâfilin ameli (kabul) olmaz. GAFLET Ömrü aleyhine hüccet olduğu ve zamanın talihsizliğe sürüklediği halde gaflet edene yazıklar olsun! GAZAP/ÖFKE Öfke, sahibini (belaya) düşürür, ayıplarını ortaya çıkarır. Kendinizi öfkenin hiddetinden koruyun; onunla kızgınlığınızı yatıştırarak ve sabrederek mücadele edin. Halkın en üstünü, gazap ateşini söndüren ve intikam almaya gücü olduğu halde sabredendir. Öfke ne de kötü bir arkadaştır: ayıpları ortaya çıkarır, kötülüğü yaklaştırır, iyiliği ise uzaklaştırır. Gazabına baş kaldıran sabrına uymuştur. Öfkelendiğimde hışmımı ne zaman yatıştırayım, intikamdan aciz olduğum zaman mı? O zaman bana "sabretseydin..." derlerdi. Yoksa intikam almaya gücüm yettiğinde mi? O zaman da bana "affetseydin" derlerdi... GECE UYUMAMAK Gece uyumamak iki yaşantıdan biridir. Gece Allah'ı anarak uyanık kalmak bahtiyar insanların fırsatı, evliyaların gezinti yeridir.

Gözlerinizi uyanık saklayın, midelerinizi zayıflaştırın, bedenlerinizden alıp nefislerinize verin. GECE VE GÜNDÜZ Gece ve gündüz, geride kalanları katlayıp dürmede ve geçmişlerin eserlerini yok etmede iki ciddi varlıktır. Gecenin üzerine çöktüğü ve gündüzünde üzerine ışıdığı kimseyi gece ile gündüz terbiye eder, yıpratır ve ölümlere yaklaştırır. GEÇİNMEK Halkla iyi geçin ki belalarından güvende, hilelerinden de sâlim kalasın. Düşmanınla iyi geçin, dostuna karşı ihlâslı ol ki kardeşliği koruyup, mertliği kazanırsın. Başkalarıyla iyi geçinmek en üstün amellerdendir. GENÇLİK Gencin cehaletinin özrü vardır, ilmi ise küçümsenir. GIYBET Halkın en aşağılığı gıybet edendir. Gıybet münafığın nişanesidir. Gıybeti dinleyen, gıybet eden iki kişiden biridir. GÖRÜŞ/DÜŞÜNCE Görüşleri, (içinde su olan) tulum (yayıkları çalkaladığınız) gibi çalkalayın ki en sağlam en doğrusunu elde edersiniz. Görüşlerin en hayırlısı hevâ ve hevese en uzak, doğruluğa ise en yakın olanıdır.