İmam Hasan'ın (a.s.) en önde gelen çağdaşlarından biri olan Hasan-ı Basrî, İmam'ın edebî ve kültürel yönünü tanıtmak üzere şunları yazdı: "İmdi, siz Haşimoğulları engin denizlerde yol olan bir gemi ve parlak ışık saçan bir fenersiniz (apaçık nişanelersiniz) veya mü'minlerin binip de kurtuldukları Nuh gemisi gibisiniz. Ey Peygamberin oğlu, kader konusunda görüş ayrılığına düşmemiz ve istitaat (insan oğlunun irade ve ihtiyar sahibi oluşu) hakkında şaşkınlığa kapılmamız üzere sana bu mektubu yazıyorum. Kendinin ve atalarının bu konudaki görüşünü bize bildir. Çünkü sizin bilginiz, Allah'ın ilmindendir. Siz insanlar üzerine şahitsiniz ve Allah da sizin üzerinize şahittir. "Onlar birbirinden türemiş bir nesildir. Allah her şeyi işiten ve bilendir." 693 694 693 Âl-i İmran, 34 694 Tuhefu'l Ukul, s. 231

İmam Hasan'ın (a.s.) söz ve ifade sanatı alanındaki gücü, onun halka bir konuşma yapmasına Muaviye'nin yasak getirme girişiminde bulunması olayında açıkça ortaya çıktı. Muaviye halkın, onun sanat gücünün büyüsüne kapılmasından korkmuştu oysa Amr b. As, İmam Hasan'ın (a.s.) hitabet gücünün olmadığı ortaya çıksın beklentisi ile onun halka karşı konuşma yapmasının sağlanmasını Muaviye'ye önermişti. 695 İmam (a.s.) daha önce belirttiğimiz gibi, gerek babasının döneminde ve gerek daha sonra askerlere yönelik konuşmalar yapmıştı. Bu konuşmalardaki cümlelerin sağlam yapısını, çarpıcılık ve somutlaştırma unsuru ile nasıl beslendiklerini açıkça görmüştük. İmam Hasan'ın (a.s.) mektuplarının ve resmi yazılarının en bariz özelliği, kısa ve öz olmalarının yanı sıra, delalet edici işaret unsurunu, yani delalet edici şifrelere yer veren ifadeler içermeleridir. Örnek verecek olursak, bu özelliği Muaviye'ye ve Ziyad b. Ebih'e gönderdiği mektuplarında görürüz. Çünkü bu mektupların her biri iki satırı geçmiyor. Bu mektubu Muaviye'ye göndermesinin gerekçesi, onun İmam Hasan'ı (a.s.) gözetmekle görevli iki casus göndermesi idi. İmam (a.s.) ona şunları yazdı: "İmdi, sen (savaş için) karşılaşma istiyorsun gibi, adamlarınla hile düzenledin. Ben bundan şüphe etmiyorum. Allah dilerse bunu bekle, haber aldığıma göre, aklı başında kimselerin sevinmediği bir olaya sevinmişsin." 696 İmamın gönderdiği öbür mektubun adresi Ziyad b. Ebih idi. Ziyad tarafından cezalandırılan bir mü'minin serbest bırakılmasını istiyordu. Ziyad, İmam'ın (a.s.) bu mektubuna şu cevabı verdi: "Ziyad b. Ebu Süfyan'dan Hasan b. Fatıma'ya. İmdi, mektubunu aldım kendi adını benden önceye koydun. Oysa sen bir istek sahibi iken ben devlet yetkilisiyim." 697 695 Hayatu'l İmami'l Hasan, 2/298, 300 696 el-İrşad, s. 374 697 Cemheretu'r-Resail 2/3

Açıktır ki, Ziyad'ın bu mektubu, içinde barındırdığı hastalık derecesine varmış aşağılık kompleksini açığa vuruyordu. Çünkü kendini Ebu Süfyan'a nispet ederken, İmam Hasan'ı (a.s.) Fatıma'ya (a.s.) nispet etmişti. İmam Hasan (a.s.) ise ona, eline geçtiğinde parça parça edip yırtıp attığını sandığımız şu iki satırla cevap verdi: "Fatıma oğlu Hasan'dan Sümeyye oğlu Ziyad'a! Peygamberimiz şöyle dedi: Çocuk kimin yatağında doğmuşsa, ona aittir. Fuhuş yapan ise, taşlanarak öldürülür." 698 698 Cemheretu'r-Resail, s. 37

1- İmam Hasan (a.s.) ölümü hatırlatma konusunda şöyle buyurdu: "Kalıcı olmayan evde oturanlara de ki Göç zamanı geldi, sevgililer ile vedalaş! Karşılaştığın ve dostluk kurduğun kişiler, Hepsi mezarlarda toprak oldular." 2- İmam (a.s.) dünyadan uzak durma konusunda şöyle buyurdu: "Sıradan ekmeğin bir parçası doyurur beni Arı suyun bir yudumu giderir susuzluğumu Hayattayken yıpranmış bir ince elbise örter vücudumu Eğer ölürsem kefene sarılmak yeter bana!"

3- İmam Hasan (a.s.) cömertlik hakkında şöyle bir şiir okudu: "Cömertlik kullara farzdır Allah için, muhkem kitapta bu okunuyor Allah cömert kullara cennetleri vaad etti. Cimriler için de cehennem hazırladı. Kim ki, ellerinden bir kalıntı damlatmaz, İsteyenler için, o kimse Müslüman değildir." 699 4- Amr b. As'ın Muaviye'nin meclisinde kendisine sövüp hakaret ettiğini öğrenmesi üzerine İmam (a.s.) şöyle buyurdu: "Ey Muaviye! Abd-i Sehm'e emir mi veriyorsun Bana hakaret etmesi için, bizden olan bir kalabalığın gözü önünde? Kureyşliler meclislerine başladıkları zaman, Kureyş'in ne istediğini iyi bilirsin. Sen aptalca bana hakaret etmeye devam mı ediyorsun Kaybolmayan ve yok olmayan kinin yüzünden? Senin benim babam gibi bir baban var mı? Yücelir onunla gerçekten yücelenler Ey Harb'ın oğlu! Benim dedem gibi bir deden de yok. O Resulüllah'tır, eğer dedeler dile getirilecekse Benim annem gibi bir anne Kureyş kabilesinde yoktur. Ki verimli soy, değerli evlat ondan vücuda gelmiş olsun. 699 Biharu'l Envar, 10/95

Ey Harb'ın oğlu! Benim gibi biri ile alay edilmez. Benim gibi birini tehditler caydırmaz. Yavaş ol, heyecanlanma. Bizim öyle işlerimiz var ki, Onların dehşetinden yeni doğan çocuklar ihtiyarlarlar." 700 5- İmam Hasan (a.s.) insanlara muhtaç olmama konusunda da şöyle buyurdu: "Yaratıcıya dayanarak yaratılmıştan müstağni ol Öyle yaparsan yalancıya da, doğru olana da ihtiyacın kalmaz. Çünkü Allah'tan başka rızık veren yoktur. Kim insanların ihtiyacını karşılayacağını sanıyorsa, Bilinsin ki, o kişi Rahman olan Allah'a güvenmiyor. Kim ki, rızkın kendi kazanmasına bağlı olduğunu sanıyorsa, Onu pabuçları yüksekten aşağıya kaydırmıştır. 701 Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamd olsun." 702 700 (Hayatu'l İmami'l Hasan, 2/260) 701 (Nuru'l-Ebsar, s. 175) 702 (Hidayet Önderleri, c. 4, s. 253-285)

· Kur'an-ı Kerim Meali · El-Cami'us Sahih (Sahih-i Buharî), İsmail el-Buharî, Mısır 1313 · El-Müsned'üs Sahih (Sahih-i Müslim), Ebul-Hüseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî, Kahire 1955 · Sünen-i İbn-i Mâce, Ebu Abdullah Muhammed b. Yezid b. Macei er-Rebi-i elGazvinî · Sünen-i Tirmizi, Ebu İsa Muhammed b. İsa b. Savre b. Musa b. ez-Zahhak es-Selemi ez-Zerir el-Bugi et-Tirmizî · Sünen-i Ebu Davud, Ebu Davud Süleyman b. Eş'as b. İshak el-Ezdi es-Secistanî · Hz. Fâtıma, Tevfik Ebu İlm, İnsan Yay. İstanbul, 1996 · Abbas elKummî, Sefinetü'l-Bihar ve Medinetül-Hikemi ve'l Âsâr, · Er-Ravzü'l-Unuf fî Şerhi's-Sireti'n-Nebeviyye li-İbn Hişam, Ebü'l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullah b. Ahmed Süheyli, Thk. Abdurrahman el-Vekil, Kahire, Dârü'nNasr · Rahmeten-lil Âlemin, Prof. Dr. Haydar Baş, İcmal Yay. İstanbul · Es-Siretü'n-Nebevi, Ebû Muhammed Cemaleddin Abdülmelik İbn Hişam, Kahire, Dârü'l-Fikr, [t.y.] · Es-Siretü'n-Nebeviyye mine't-Tabakati'l-Kübra li-İbn Sa'd, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa'd b. Meni' ez-Zühri İbn Sa'd, Kahire, ez-Zehra li'l-İ'lami'l-Arabi, 1989 · El-İrşad, Şeyh Mufid, Mektebet-u Basireti, Kum baskısı · El-Meğazi, Muhammed b. Ömer elVakıdi, Beyrut baskısı · A'yan'uş-Şia, Seyyid Muhsin Emin Amilî, Dar'utTearif, Beyrut · Hayat'ul Hayevan, Allame Dimyerî, Mısır baskısı, 1310 · Mevsuat'ut-Tarih'il-İslâmî, el-Huneyzî, Halep 1947 · Hz. Ali'ye Neler Yaptılar, Cafer Sübhani, Evrensel Yay. · Sırru'l Âlemeyn ve Keşf'ü ma Fi'd Dareyn, İmam Gazali, Millet Kütübh. Yazma eser, A. E. Arabî, Kayıt No: 915 · Ravza'tul Vaizin, Muhammed b. el Fettal en-Nisaburî, Beyrut baskısı · Ravzatü'l-Kafi, elKuleyni, birinci baskı, Kum, 1413 · El Fihrist, Muhammed İshâk İbn'ünNedim, Doha 1985, · Heysem b. Adiyy es-Sa'lebî, Ahbar'ul-Hasan ve Vefatuhu · Ebu İshak İbrahim İsfahanî es-Sekafî, Ahbar'ul-Hasan b. Ali · Tabersî, A'lâm'ul-Verâ, · Seyyid Muhsin el-Amulî, A'yan'uş-Şia · Ahmed Cezairî, Ayat'ul-Ahkam

· Cafer b. Muhammed el-Hemedanî, Behcet'ul-Müstefid · Belâğat'un-Nisa: Ebulfazl Ahmed b. Ebu Tahir el-Bağdadî · Ferid Vecdi, Dairet'ul-Maarif'il-Karn'il-İşrin · Taberî, Delâil'ul-İmame: · Beyhakî, ed-Delâil · Ebu'l-Ferec el-İsfahanî, el-Eğani · Medainî, el-Ehdas · İbn-i Abdurabbih el-Endülüsî, el-Ikd'ul-Ferid: · İbn-i Kuteybe ed-Dineverî, el-İmamet-u ve's-Siyase · Seyyid Ali b. Tavus, el-Melâhim ve'l-Fiten: · Şehabuddin Ahmed b. Hacer el-Heysemî, es-Savaik'ul-Muhrika · Razî Âl-i Yâsîn, Evc'ül-Belâğa · Beyhakî, Fazail'us-Sahabe: · İbrahim b. Muhammed Hameveynî eş-Şafiî, Feraid'us-Sımtayn · Sıbt b. Cevzî Havass'ul-Eimme · ed-Dimyerî Hayat'ul-Hayavan · Hafız Ebu Nuaym el-İsfahanî, Hilyet'ul-Evliya · Muhammed b. Ali b. Babeveyh, İlel'uş-Şerayi · Ali b. İsa el-İrbilî, Keşf'ul-Gumme Fi Marifet-i Ahval'il-Eimme · Ebu'l-Ferec el-İsfahanî, Mekatil'ut-Talibiyyin · Ahmed b. Muhammed es-Sebiî elHemedanî, Sulh'ul-Hasan ve Muaviye · Abdurrahman b. Kesir el-Haşimî, Sulh'ul-Hasan · Seyyid Hüseyin Berrakî, Tarih'ul-Kûfe · Taberî, Tarih'ul-Ümem ve'l-Muluk · Zehebî, Telhis'ul-Müstedrek · Muhammed b. Yakub Kuleynî, Usul-u Kâfi · Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dineverî, Uyun'ul-Ahbar · Muhammed b. Ali b. Babeveyh, Zühd'ül-Hasan · Kitab'usSuleym, Suleyman b. Kays el-Hilali, Dar'ul-İslamiyye baskısı · Kifayet'ut-Talib, Muhammed b.Yusuf el-Genci eş-Şafii, Mısır baskısı · Seyyid Abdu'l-Hüseyin Şerafettin, el-Müraciat, Halep 1961 · El-Gaybet, İbrahim en-Numanî, Tahran baskısı, Mektebet'us-Saduk · El-İhticac, Fazl b. Hasan et-Tebersi, Kum baskısı · Tevhid'us-Sünnet'iş-Şerife, Muhammed Cevad Celali-Hüseyni, Kum basımı, Mektebu'l-Alam'il-İslam

· Molla Muhsin Feyz Kaşanî, Tefsir-i Safi, Şam 1945 · Kitabu'l-Makalat ve'lFırak, el-Eşarî, Ed. M. J. Meşkur, Tahran. er-Razi, 1988. · El-İmâme ve's-Siyâse, İbn Kuteybe ed-Dineverî, tah. Mustafa el-Halebî, Kahire 1969 · Makâlâtu'l-İslâmiyyîn ve İhtilâfu'l-Musallîn, el-Eşarî, tah. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid, Beyrut 1416/1995, I, 204. · Şerhu'l-Usûli'l-Hamse, Kâdı Abdulcabbâr, tahk. Ahmed Ebu Haşim, Kahire: Mektebetu Vehbe, 1988 · Lisânu'l-Arab, İbn Manzûr, ed-Dâru'l-Mısriyye ts. · Mu'cemu Müfredâti Elfâzi'l-Kur'ân, Râgıb el-Isfahânî, thk. Nedim Mar'aşli, Beyrut: Dârü'l-Fikr ts. · İhyâu Ulûmi'd-Din, Gazzâli, Kahire: Müessesetü'l-Halebi, 1967 · el-Milel ve'n-Nihal, eşŞehristânî, Beyrut 1992 · Tarihu'l-Ümem ve'l-Mülûk, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi, tahk. Muhammed Ebu'l-Fadl İbrahim, Beyrut ts. · El-Ahbâru't-Tıval, ed-Dineverî, nşr. Abdulmunim, Kahire 1960 · Tarihu'l-Ümem ve'l-Mülûk, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberi, tah. Muhammed Ebu'l-Fadl İbrahim, Beyrut ts · Et-Tenbih ve'r-Red alâ Ehli'l-Ehvâ ve'l-Bid'a, Ebu'l-Hüseyn Muhammed b. Ahmed b. Abdirrahman el-Malatî eş-Şâfiî , nşr. Muhammed Zahid b. El-Hasan el-Kevserî, Beyrut 1388/1968 · El-Kâmil fi'l-Lugati ve'l-Edeb ve'n-Nahvi ve't-Tasrîf, Ebu'l-Abbas Muhammed b. Yezid el-Müberred, tah. Muhammed Ahmed ed-Dâlî, Beyrut 1406/1986 · Târîhu'l-Mezâhibi'l-İslâmiyye, Muhammed Ebû Zehra, Dâru'l-Fikri'l-Arabî, Kahire ts. Ebû Hanife, Muhammed Ebû Zehra, çev. Osman Keskioğlu, Ankara 1962 · El-Bidâye ve'n-Nihâye, İbn Kesîr, Mektebetü'l-Meârif, Beyrut 1966 · El-Kâmil fi't-Târih, İbnü'l-Esîr, Beyrut 1385/1965 · İbn Hanbel Hayatuhû ve Asruhû ­Arâuhû ve Fıkhuhû, Ebû Zehra, Mısır 1947 · Duha'l-İslâm, Ahmed Emin, Beyrut ts., Dâru'l-Kitâb el-Arabî · Kitâbu't-Tevhid, el-Mâturidî, nşr. Fethullah Huleyf, İstanbul 1979 · el-Musannef, Abdurrezzâk, thk. Habiburrahman el-A'zamî, Beyrut 1403/1983 · Muhammed Bâkır el-Meclisi, Bihar'ul-Envar, Beyrut basımı, el-Vefa Müessesesi · Yenabi'ul-Meveddet, Kunduzi, Beyrut basımı, Alemi müessesesi · Menakib-i Âl-i Ebi Talib, İbn-i Şehrâşub, Tahran basımı, Mustefevi Müessesesi · El-Müstedrek ala's-Sahiheyn, Hakim Nişaburi, Beyrut basımı, Dar'ul-Marifet

· El-İtkan fi Ulum'il-Kur'an, Celaludddin es-Suyuti, Beyrut basımı, el-Mektebet'usSakafiye · Et-Tefsir ve'l-Müfessirun, Muhammed Hüseyin ezZehebi, Beyrut basımı, Dar-u İhya'ut-Türas'ul-Arabi · Kemal'ud-Din, Muhammed b. Ali b. Babeveyh el-Kummi, Kum basımı, Neşr'ulİslami Müessesesi · Et-Tabakat'ul-Kübra, İbn Sâd, Beyrut basımı, Dar'us-Sadır · El-İstiab fi Marifet'il-Ashab, İbn-i Abdulbirr el-Endülüsi, (Haşiyet'ul-İsabe) · Es-Sevaik'ul-Muhrika, Ahmed b. Hacer elHeytemi el-Mekki eş-Şafii Kahire basımı, Dar'ut-Tibaet'ul-Muhammediye · Behrani, Tefsir-i Burhan · Şerh-i Nehc'ül-Belağa, İbn-i Ebi'l-Hadid Mutezili Hanefi, Kahire baskısı · Abdurrahman İbn-i Cevzi, Tezkiretü'l-Havas, Baskı: Beyrut 1981, Necef 1964 · Zehairu'l Ukba, Muhibiddin Ahmet b. Abdullah b. Muhammed et-Taberi el-Mekki eş-Şafii, Baskı: Mısır, H. 1350 · Mecma'uz-Zevaid, Nûreddin Ebu'l-Hasan Ali bin Ebi Bekr el-Heysemî, Dar'ulKutub'ilİslamiyye, Beyrut · Ed-Durrü'l Mensur Fi Tefsiri Kitabillahi Bil Me'sur, Celalüddin es-Suyutî, Baskı: Kum-1404 · Tarih-u Bağdad, Ebû Bekr Ahmed b. Ali el-Hatib el-Bağdadî, Kahire, 1931. · Et-Tûsi, es-Sâkıb fi-Menakıb, Beyrut, 1956 · Er-Ravz'ül-Faik · El-Cennet'ül-Asime · Kitab-ul Bed'u ve't-Tarih, Ebu Zeyd Ahmed b. Sah el-Belhî, Yazma nüsha: İstanbul Damat İbrahim Paşa Kütüphanesi, Bkz. Şerhli Bağdat Baskısı · El-Mu'cemu'l-Kebir, Ebu'l Kasım Süleyman b. Ahmed b. Eyyub b. Mutayyir elLahmi et-Taberani, Mısır baskısı · Camiu'l Usul Min Ehadis'ir-Resul, Ebu Saadet Mübarek b. Muhammed, İbn-i Esir el-Ceziri, Beyrut baskısı · Metalibu's Seul fi Menakîb-i Âl-ir Resul, Muhammed b. Talha eş-Şafii, Beyrut baskısı, H.1287 · Tezkiret-ü Havassi'l Ümme, Sibt b. Cevzi Hanefi Yusuf b.Abdullah el-Bağdadi edDimeşkî, Beyrut Baskısı tarihsiz · Tezkiretu'l-Kurtubi, Muhammed b. Ahmed b. Ebubekr b. Farah el-Ensari Ebu Abdullah Kurtubi, Mısır bask. · El-Camiu li Ahkam'il-Kur'an, Muhammed b. Ahmed b. Ebubekr b. Farah el-Ensari Ebu Abdullah Kurtubi, Beyrut bask.