GENEL BİR BAKIŞ (2)
Dinî hayatta mezhep kavgaları ciddi boyutlara ulaşmıştı. İmparator Konstantin'in İznik'te 325'te topladığı konsil üyeleri, her ne kadar "Baba-Oğul-Ruhu'l-Kudüs" tarzındaki teslis inancını benimsemişseler de, tevhidi savunanlara da rastlanmıyor değildi. İmparatorluk adeta bir kilise krallığı gibiydi. Manastır hâkimiyeti ve ruhban keyfiliği kendini gösteriyordu. Nitekim, "İsa'nın tanrılığı"na karşı çıkan İstanbul patriklerinden Nestorius ve taraftarları, İmparator Theodosius'un emriyle toplanan Ephesos kongresinde aforoz edilmişlerdi. Köleler, hürler ve sarayın himayesinde olanlar, toplumun sınıflarını oluşturuyorlardı. Köleler hayvan muamelesi görür, insan yiyeceğine bile layık görülmezdi. Ahır ve benzeri yerlerde kalmak mecburiyetinde idiler. Seyahatleri söz konusu olursa kelepçelenir, birden fazla iseler zincirlere bağlanır ve kırbaçlarla hızlandırılırdı. Kadınların hiçbir zaman rüşt sahibi olmadığı fikri hâkimdi. Bu yüzden, alınıp satılabilen bir eşya muamelesi görürlerdi. Edebiyat ve fikir hayatına Hıristiyanlık yön veriyor, kiliselerdeki resim ve süslemeler Bizans sanatının özünü teşkil ediyordu. İslam'ın doğuşu döneminde İran iktidarında ise Sasani sülalesi vardı. Bu sülale, Bizans ve Türklerle rekabet halindeydi. Kadını ve serveti herkesin müşterek malı olarak kabul eden Mazdekçilik ve Zerdüştlük İran'ın dinî çizgisini belirliyordu. Kimileri göğe, yıldızlara; kimileri ağaca, taşa; birçokları, Zerdüştlükte iyilik tanrısı denilen Hürmüz'e tapıyorlardı. Ateşe tapmak ise en yaygın inançlardandı. Bizans'taki kilise ve papazların görevini İran'da, ateşe tapınma merasimlerini yürüten mabedler ve ellerindeki tapınaklar üstlenmişti. Helali, haramı onlar belirliyor, kurallar koyuyor, artırma ve eksiltmeler yaparak insanların inançlarını şekilden şekile sokuyorlardı. İran toplumunda da, ahlakî çöküntü ve sosyal çalkalanmalar, is-